Wychowaniem nazywamy całość procesów oddziałujących na jednostkę. Procesy te są zamierzone i mogą trwać nawet całe życie. Wyróżniamy wychowanie naturalne, instytucjonalne oraz samowychowanie. Jako wychowanie naturalne określa się szereg wpływów wywieranych na jednostkę przez środowisko, rodzinę, grupy, do których jednostka przynależy oraz kulturę i obyczaje. Wychowaniem instytucjonalnym nazywamy wszystkie działania specjalnie w tym celu powołanych instytucji (są to np. szkoły, ale też domy dziecka i tego typu placówki). Samowychowanie natomiast to proces samodzielnego doskonalenia się świadomej jednostki, występuje najczęściej już po osiągnięciu pewnej dojrzałości emocjonalnej, co wiąże się z wiekiem jednostki. Inny podział oprócz samowychowania wymienia wychowanie moralne, umysłowe, społeczne, estetyczne oraz fizyczne.
Pedagogika zakłada również dwa inne typy wychowania – pierwszy typ to oddziaływanie celowe i bezpośrednie poprzez różnorodne czynniki z zewnątrz. Drugi typ skupia oddziaływania pośrednie, czyli modyfikację czynników z pominięciem bezpośredniego wpływu na wychowywaną jednostkę. Wychowawcy mogą oddziaływać na sferę poznawczo-instrumentalną oraz aksjologiczną. Pierwsza zawiera w sobie sposób pojmowania rzeczywistości przez jednostkę, druga natomiast zespół stosunków ze światem oraz ludźmi żyjącymi w społeczeństwie.
Co daje wychowanie? Zapoznaje człowieka z tym, co przez lata zostało wytworzone przez społeczeństwo, czyli kulturę oraz ustalone i akceptowane wzorce zachowań. Wychowanie nie ma na celu stworzyć społeczności złożonej z podobnych do siebie jednostek, charakteryzujących się tymi samymi cechami, a wręcz przeciwnie: ma ono pomagać osobom wykształcić w sobie silną i własną wolę. Dzięki tejże woli jednostka uzyska możliwość podejmowania decyzji i dokonywania wyborów w imię wyznawanych wartości i zasad moralnych. Będzie też mogła funkcjonować w społeczeństwie jako jego nierozerwalna część.
Pedagogika terminem „wychowanie” określa procesy powodujące zachodzenie zmian w psychice wychowywanej jednostki, przebieg procesu wychowawczego oraz metody używane w czasie jego trwania, a także ostateczny efekt procesu – w jakim stopniu jednostka została przystosowana do życia i funkcjonowania w społeczeństwie.
Pierwszymi wychowawcami są i zawsze byli rodzice. To oni dzięki swoim często heroicznym wysiłkom czynią z małych egoistów dojrzałych i odpowiedzialnych ludzi. Rodzice dla małego człowieka są całym światem i pierwszym wzorcem. Jeżeli zapytamy malucha, do kogo chce być podobny, powie z pewnością, że do taty lub do mamy (o tym samym świadczą podobne odpowiedzi na pytanie, z kim chcesz się ożenić/za kogo wyjść za mąż jak dorośniesz – dzieci najczęściej wymieniają własnych rodziców). Matka i ojciec mają przed sobą trudne zadanie, ponieważ od ich wkładu zależy przyszłość dziecka – w pierwszym okresie życia ustala się jego osobowość. Żeby wychować dziecko na dobrego i wartościowego człowieka, muszą być konsekwentni i przezorni, ponieważ mały obserwator jest niezwykle bystry i nic się przed nim nie ukryje. Dziecko bezbłędnie wychwytuje nawet najdrobniejszą nieszczerość, najpierw głośno pyta, potem w ciszy wyciąga wnioski.
Nauczone od małego, że rodzice kręcą, kłamią, krzyczą na siebie, a jednocześnie wyznaczają kary za takie właśnie zachowanie przejawiane przez dziecko, stanie się ono nieufne i zacznie szukać wzorców gdzie indziej. Dlatego tak ważnym jest, by każdy proces wychowawczy zaczynać od swojej osoby – dopiero człowiek zdolny do wychowywania siebie (samowychowania) może zacząć wychowywać innych. Rodzice muszą być dojrzali, nie tylko fizycznie, ale przede wszystkim psychicznie i emocjonalnie. Ucząc dziecko na przykład miłości do bliźniego, sami muszą tę miłość okazywać i to nie tylko na pokaz. Ucząc szczerości – nie mogą udawać, że ich nie ma w domu, widząc pukającą do drzwi sąsiadkę. Ucząc opanowania, nie powinni unosić się z byle powodu gniewem, krzyczeć i w złości rzucać przedmiotami. Mądrzy rodzice zdołają pozostać przez całe życie wzorcem dla dziecka nawet, kiedy odejdzie ono z domu w poszukiwaniu własnej osobowości.
Źródła:
Z. Zaborowski, Psychospołeczne problemy wychowania, Warszawa 1977.
Autor: Anna Łabudzińska